Μπορούν οι επαρχίες της ΟΟΕ να διαλυθούν χωρίς να περιμένουν την απόφαση για τη Μητρόπολη;

Εδώ και περισσότερο από ένα έτος διεξάγεται δικαστική διαδικασία επί της αγωγής της ΚΥΕΘΣΣ (Κρατική Υπηρεσία Εθνοτικής Πολιτικής και Ελευθερίας της Συνείδησης) για την εκκαθάριση της Μητρόπολης Κιέβου της ΟΟΕ, και προς το παρόν δεν διαφαίνεται το τέλος της. Οι συνεδριάσεις αναβάλλονται συχνά, το δικαστήριο εξετάζει διάφορα αιτήματα. Στις 24 Σεπτεμβρίου 2026 η ΚΥΕΘΣΣ ανακοίνωσε ότι το Ανώτατο Δικαστήριο άνοιξε νέα διαδικασία έφεσης στην υπόθεση αυτή – κατόπιν προσφυγής της Μητρόπολης Κιέβου.

Σε πολλούς αυτό δημιουργεί την ψευδαίσθηση ότι, μέχρι το δικαστήριο να εκδώσει απόφαση για την υπόθεση της Μητρόπολης Κιέβου, οι επαρχίες, τα μοναστήρια και άλλες θρησκευτικές οργανώσεις της ΟΟΕ δεν κινδυνεύουν με παύση της δραστηριότητάς τους βάσει του Νόμου αρ. 3894-IX «Για την προστασία της συνταγματικής τάξης στον τομέα της δραστηριότητας των θρησκευτικών οργανώσεων» (του νόμου για την απαγόρευση της ΟΟΕ).

Ας θυμίσουμε τη λογική αυτού του νόμου. Η Μητρόπολη Κιέβου απαγορεύεται λόγω συνάφειας με την ΡΟΕ. Οι επαρχίες απαγορεύονται λόγω συνάφειας με τη Μητρόπολη Κιέβου. Οι ενορίες και τα μοναστήρια – λόγω συνάφειας με τις επαρχίες τους.

Η κοινή λογική υπαγορεύει ότι χωρίς δικαστική απόφαση για την απαγόρευση της Μητρόπολης Κιέβου δεν επιτρέπεται να προχωρήσει κανείς παραπέρα σε αυτή την αλυσίδα. Όμως η νομική επιστήμη έχει τη δική της λογική. Και το κράτος που αποφάσισε να απαγορεύσει τη μεγαλύτερη σε αριθμό Εκκλησία της χώρας – έχει μάλιστα μια εντελώς ιδιαίτερη.

Και ήδη βλέπουμε ένα κύμα ενεργειών της ΚΥΕΘΣΣ κατά επαρχιών, μοναστηριών και του συνοδικού τμήματος: έλεγχοι, εντολές και αγωγές για παύση της δραστηριότητας.

• Στις 13 Ιουλίου 2026 το δικαστήριο άνοιξε ξεχωριστή υπόθεση αρ. 855/8/26 για την παύση της δραστηριότητας της Ιεράς Ερήμου Αγίας Σκέπης του Γκολοσέγιεβο. Προηγουμένως η ΚΥΕΘΣΣ διεξήγαγε ξεχωριστή έρευνα στο μοναστήρι, εντόπισε ενδείξεις συνάφειας και το χαρακτήρισε συνδεδεμένη οργάνωση.
• Στις 22 Ιουλίου η ΚΥΕΘΣΣ εντόπισε ενδείξεις συνάφειας της Λαύρας του Πότσαεφ.
• Στις 24 Αυγούστου – ενδείξεις συνάφειας της Επαρχίας Ζαπορόζιε.
• Στις 4 Σεπτεμβρίου η ΚΥΕΘΣΣ ξεκίνησε έλεγχο της Επαρχίας Μπάλτα.
• Στις 9 Σεπτεμβρίου – η ΚΥΕΘΣΣ ανακάλυψε ενδείξεις συνάφειας της Επαρχίας Μπορίσπολ.

Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις το κύριο έρεισμα της «ενοχής» τους είναι η ένταξη στη Μητρόπολη Κιέβου.

Παράλληλα εμφανίστηκαν διαδικασίες εντελώς άλλου τύπου – κατά της Επαρχίας Ροβένκι και του Συνοδικού Τμήματος της ΟΟΕ για τις υποθέσεις της οικογένειας. Εδώ η ΚΥΕΘΣΣ δεν στηρίζει τις απαιτήσεις της στη συνάφεια, αλλά στην καταδίκη εξουσιοδοτημένων προσώπων αυτών των οργανώσεων. Περισσότερα γι' αυτές – παρακάτω.

Γιατί η ΚΥΕΘΣΣ ανέπτυξε τέτοια δραστηριότητα; Γιατί η υπηρεσία τρέχει μπροστά από την ατμομηχανή; Και τι θα συμβεί αν το δικαστήριο αρνηθεί την εκκαθάριση της Μητρόπολης Κιέβου;

Η Μητρόπολη Κιέβου έχει ήδη αναγνωριστεί ως συνδεδεμένη με την ΡΟΕ

Για να κατανοήσουμε τι συμβαίνει, πρέπει να εξετάσουμε προσεκτικά τα αιτήματα της αγωγής της ΚΥΕΘΣΣ στην υπόθεση της Μητρόπολης Κιέβου. Η ΚΥΕΘΣΣ δεν ζητά καθόλου να αναγνωριστεί η μητρόπολη ως συνδεδεμένη με την ΡΟΕ. Ο νόμος ούτε αυτό προβλέπει: για μια τέτοια αναγνώριση αρκεί η απόφαση της ίδιας της ΚΥΕΘΣΣ. Τέτοια απόφαση υπάρχει – η διαταγή αρ. Ν-127/11 της 27ης Αυγούστου 2025. Με αυτήν η Μητρόπολη Κιέβου της ΟΟΕ αναγνωρίστηκε επίσημα ως «συνδεδεμένη με ξένη θρησκευτική οργάνωση, η δραστηριότητα της οποίας απαγορεύεται στην Ουκρανία».

Στην αγωγή η ΚΥΕΘΣΣ ζητά:

• την εκκαθάριση της Μητρόπολης Κιέβου ως νομικού προσώπου·
• τη μεταβίβαση στο κράτος των κεφαλαίων, της περιουσίας και άλλων στοιχείων ενεργητικού που της ανήκουν, εκτός των λατρευτικών·
• τον καθορισμό διμήνου προθεσμίας για τις απαιτήσεις των πιστωτών.

Γι᾽ αυτόν τον λόγο, ακόμη και αν το Έκτο Διοικητικό Εφετείο απορρίψει την αγωγή της ΚΥΕΕ (ΓЭСС), η διαταγή περί συνάφειας με το Πατριαρχείο Μόσχας (РПЦ) δεν θα χάσει αυτομάτως την ισχύ της. Δυστυχώς, τυπικά η Μητρόπολη Κιέβου έχει ακριβώς αυτό το καθεστώς. Και αυτό σημαίνει ότι

η ΚΥΕΕ (ГЭСС) μπορεί να αναγνωρίζει τις επαρχίες ως συνδεδεμένες με αυτήν και, με αυτή τη βάση, να απαιτεί στο δικαστήριο τη διάλυσή τους.

Οι δικηγόροι της Μητρόπολης Κιέβου κατανοούν πολύ καλά αυτόν τον κίνδυνο. Στις 8 Σεπτεμβρίου 2025 η Μητρόπολη ζήτησε από το δικαστήριο, ως ασφαλιστικό μέτρο, να ανασταλεί η ισχύς της διαταγής αρ. Н-127/11, αλλά έλαβε άρνηση.

Επιπλέον, η Μητρόπολη Κιέβου κατέθεσε αγωγή για την αναγνώριση της διαταγής αρ. Н-127/11 ως παράνομης και για την ακύρωσή της. Ωστόσο, η εκδίκαση αυτής της υπόθεσης έχει τώρα ανασταλεί. Μέχρις ότου το δικαστήριο εκδώσει απόφαση επ᾽ αυτής — και μάλιστα υπέρ της Μητρόπολης Κιέβου —, εκείνη διατηρεί το καθεστώς συνδεδεμένης με το Πατριαρχείο Μόσχας.

Συνάφεια μέσω αλυσίδας

Ο Νόμος αρ. 3894-IX δεν απαιτεί από την ΚΥΕΕ (ГЭСС) να αποδεικνύει τη συνάφεια με το Πατριαρχείο Μόσχας για κάθε επιμέρους ενορία ή μονή. Το άρθρο 5¹ του Νόμου «Περί ελευθερίας συνείδησης και θρησκευτικών οργανώσεων», όπως διαμορφώθηκε με τον Νόμο αρ. 3894-IX, εισάγει τη λεγόμενη παράγωγη συνάφεια. Πρόκειται για την περίπτωση κατά την οποία μια θρησκευτική οργάνωση «είναι συνδεδεμένη με θρησκευτική οργάνωση που είναι συνδεδεμένη με αλλοδαπή θρησκευτική οργάνωση», η δραστηριότητα της οποίας απαγορεύεται στην Ουκρανία.

Στις 17 Ιουλίου 2025, με τη διαταγή αρ. Н-107/11, η ΚΥΕΕ (ГЭСС) ενέκρινε τον κατάλογο των θρησκευτικών οργανώσεων που ανήκουν στη δομή της Μητρόπολης Κιέβου ή συνδέονται με αυτήν. Σε αυτόν περιλήφθηκαν 154 νομικά πρόσωπα.

Στις 16 Σεπτεμβρίου 2025 η Μητρόπολη Κιέβου ζήτησε από το δικαστήριο να απαγορεύσει στην ΚΥΕΕ (ГЭСС) να αποστέλλει στους 154 αυτούς οργανισμούς εντολές για την άρση των ενδείξεων συνάφειας με τη Μητρόπολη. Στην αίτηση σημειωνόταν ότι διαφορετικά ενδέχεται να ξεκινήσουν εναντίον τους χωριστές διαδικασίες και τα συνδεδεμένα με τη Μητρόπολη νομικά πρόσωπα θα κινδυνεύουν με τερματισμό της δραστηριότητάς τους. Στις 18 Σεπτεμβρίου 2025 το Έκτο Διοικητικό Εφετείο απέρριψε το αίτημα. Στις 29 Οκτωβρίου 2025 το Ανώτατο Δικαστήριο επικύρωσε αυτή την απόρριψη.

Αυτό που φοβούνταν οι δικηγόροι της Μητρόπολης Κιέβου έχει ήδη αρχίσει. Η Ερημιά του Γκολοσεέβο (Голосеевская пустынь) έγινε εναγόμενη σε χωριστή αγωγή της ΚΥΕΕ (ГЭСС). Στη Λαύρα του Ποτσάγιεφ η ΚΥΕΕ (ГЭСС) έδωσε εντολή να υποβάλει απόφαση «για την έξοδο της Λαύρας του Ποτσάγιεφ από τη δομή της Μητρόπολης Κιέβου της ΟΟΕ». Την ίδια απαίτηση έλαβε η Επαρχία της Ζαπορόζιε.

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η Επαρχία του Μπορίσπολ θα λάβει από την ΚΥΕΕ (ГЭСС) ανάλογη εντολή.

Η ΚΥΕΕ (ГЭСС) προτείνει στις επαρχίες και στις μονές να αποκηρύξουν τη Μητρόπολη Κιέβου. Έτσι θα αποφύγουν την αναγνώριση της συνάφειας με το Πατριαρχείο Μόσχας και την πιθανή διάλυση με στέρηση της περιουσίας και άλλες συνέπειες.

Αυτό θα τους επιτρέψει να διατηρήσουν τους ναούς και την άλλη περιουσία, αλλά από πνευματική άποψη θα σημάνει σχίσμα με την Εκκλησία. Επιπλέον, είναι μεγάλη η πιθανότητα ότι μια τέτοια επαρχία στη συνέχεια θα επιχειρηθεί να ενταχθεί στην ΟΕΟ (ПЦУ). Όποιος πει το «Α», θα πρέπει να πει και το «Β».

Θα περιμένουν τα δικαστήρια την απόφαση για τη Μητρόπολη Κιέβου;

Μπορούν τα δικαστήρια να θέσουν σε εκκαθάριση τη Λαύρα του Πότσαεφ, την Ερημιά του Γκολοσέεβο, τις Επαρχίες Ζαπορίζια και Μπορίσπολ και, κατά σειρά, όλες τις 154 θρησκευτικές οργανώσεις που ανήκουν στη Μητρόπολη του Κιέβου, χωρίς να περιμένουν την απόφαση για την ίδια τη Μητρόπολη; Ή θα περιμένουν αυτή την κύρια απόφαση;

Απάντηση δεν υπάρχει ακόμη. Ένας από τους λόγους για τη σύνδεση (affiliation) μιας μονής ή επαρχίας είναι το ισχύον καθεστώς της Μητρόπολης του Κιέβου. Επομένως, είναι λογικό να υποθέσουμε ότι πρέπει πρώτα να κλείσει το ζήτημα αυτού του καθεστώτος και μόνο έπειτα οι παράγωγες υποθέσεις. Καθοριστική εδώ φαίνεται όχι τόσο η αγωγή για την εκκαθάριση της Μητρόπολης, όσο η αγωγή της για την ακύρωση της διαταγής αρ. Н-127/11. Ακριβώς αυτή η διαταγή, και όχι η μελλοντική απόφαση εκκαθάρισης, παρέχει στην ΚΥΕΕΘΣ (ГЭСС) τη βάση για την παράγωγη σύνδεση.

Αυτή η νομική λογική απαντάται ήδη στη δικαστική πρακτική, μεταξύ άλλων και στις τρέχουσες δικαστικές διαμάχες της Ουκρανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας με το κράτος. Στις 9 Σεπτεμβρίου 2025 το Περιφερειακό Διοικητικό Δικαστήριο του Κιέβου κίνησε τη διαδικασία επί της αγωγής της Μητρόπολης του Κιέβου για την αναγνώριση ως παράνομης και την ακύρωση της διαταγής της ΚΥΕΕΘΣ αρ. Н-127/11. Και στις 23 Οκτωβρίου 2025 το δικαστήριο ανέστειλε την εκδίκαση της υπόθεσης αυτής και έκρινε ότι πρέπει πρώτα να ολοκληρωθούν δύο άλλες διαδικασίες:

• υπόθεση αρ. 320/40657/25 – για την ακύρωση προγενέστερων διαταγών της ΚΥΕΕΘΣ, μεταξύ άλλων της διαταγής αρ. Н-101/11 της 8ης Ιουλίου 2025 για τον εντοπισμό ενδείξεων σύνδεσης της Μητρόπολης του Κιέβου με την Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία·
• υπόθεση αρ. 320/45143/25 – για την ακύρωση της εντολής Π-1 της 17ης Ιουλίου 2025, η οποία απαιτούσε την άρση αυτών των ενδείξεων.

Ωστόσο, δεν υπάρχει εγγύηση ότι τα δικαστήρια θα ακολουθήσουν αυτή τη λογική. Ενδέχεται να μην αναβάλουν τις αποφάσεις για τις επαρχίες και τις μονές μέχρι την ολοκλήρωση των υποθέσεων της Μητρόπολης του Κιέβου.

Ο νόμος δεν υποχρεώνει τα δικαστήρια να περιμένουν την εκκαθάριση της ίδιας της Μητρόπολης πριν θέσουν σε εκκαθάριση τις δομές που ανήκουν σε αυτήν. Η επαρχία ή η μονή μπορεί να ζητήσει την αναστολή της υπόθεσης για την εκκαθάρισή της. Ο δικονομικός νόμος προβλέπει υποχρεωτική αναστολή, εάν η υπόθεση δεν μπορεί να εκδικαστεί πριν από την απόφαση σε άλλη. Το αν υπάρχει τέτοια αδυναμία, το κρίνει το ίδιο το δικαστήριο.

Επιπλέον, στις προσπάθειές της να απαγορεύσει την ΟΟΕ (УПЦ), η ΚΥΕΕΘΣ δεν στηρίζεται μόνο στη σύνδεση με τη Μητρόπολη του Κιέβου.

Η δεύτερη οδός – χωρίς καθόλου σύνδεση

Το σημείο 5 του δεύτερου μέρους του άρθρου 16 του Νόμου «Περί ελευθερίας της συνείδησης και των θρησκευτικών οργανώσεων» προβλέπει έναν ακόμη λόγο για την εκκαθάριση μιας θρησκευτικής οργάνωσης – «την καταδίκη των εξουσιοδοτημένων προσώπων της για διάπραξη εγκλήματος κατά των θεμελίων της εθνικής ασφάλειας της Ουκρανίας».

Στην περίπτωση αυτή το κράτος δεν χρειάζεται καθόλου να αποδείξει τη σύνδεση της οργάνωσης με την Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία. Και ο μηχανισμός αυτός έχει ήδη εφαρμοστεί στην πράξη.

Στις 9 Σεπτεμβρίου 2025 το Έκτο Διοικητικό Εφετείο διέκοψε τη δραστηριότητα της Πνευματικής Διοίκησης των Μουσουλμάνων της Κριμαίας. Λόγος ήταν ότι ο επικεφαλής της είχε καταδικαστεί βάσει των άρθρων 111-1 («Συνεργασία με τον κατακτητή») και 436-2 («Δικαιολόγηση, αναγνώριση ως νόμιμης, άρνηση της ένοπλης επιθετικότητας της ΡΟ κατά της Ουκρανίας, δόξαση των συμμετεχόντων σε αυτήν») του Ποινικού Κώδικα της Ουκρανίας.

Βεβαίως, η Πνευματική Διοίκηση των Μουσουλμάνων της Κριμαίας βρίσκεται στα κατεχόμενα εδάφη και η απόφαση του ουκρανικού δικαστηρίου πρακτικά δεν την επηρεάζει. Όμως δημιουργήθηκε προηγούμενο.

Στις 27 Αυγούστου 2026 το δικαστήριο άνοιξε την υπόθεση αρ. 855/11/26 για την παύση της δραστηριότητας της Διοίκησης της Επαρχίας Ρόβενκι. Η Κρατική Υπηρεσία για την Εθνοτική Πολιτική και την Ελευθερία της Συνείδησης (ΓΕΣΣ) απαιτεί τη διάλυση αυτού του νομικού προσώπου και την παράδοση της μη λατρευτικής περιουσίας του στο κράτος. Αιτία είναι ότι ο επικεφαλής της έχει καταδικαστεί βάσει του άρθρου 111-2 του Ποινικού Κώδικα («Συνέργεια στο κράτος-επιτιθέμενο»).

Αυτή η επαρχία, όπως και η Πνευματική Διοίκηση των Μουσουλμάνων της Κριμαίας, βρίσκεται κυρίως στην προσωρινά κατεχόμενη περιοχή.

Αλλά το ενδιαφέρον είναι κάτι άλλο. Ο Μητροπολίτης Παντελεήμων (Ποβορόζνιουκ), ο οποίος καταδικάστηκε ερήμην για συνέργεια στο κράτος-επιτιθέμενο, εδώ και καιρό δεν είναι ο ενεργός επίσκοπος της Επαρχίας Ρόβενκι. Την ηγήθηκε από το 2013 έως το 2021 και στη συνέχεια έγινε Μητροπολίτης Λουγκάνσκ και Αλτσέφσκ. Ωστόσο, στο κρατικό μητρώο εξακολουθεί να αναγράφεται ως επικεφαλής της «Διοίκησης της Επαρχίας Ρόβενκι της ΟΟΕ».

Ίσως, αν το δικαστήριο διαλύσει την Επαρχία Ρόβενκι, εκείνη, όπως και η Πνευματική Διοίκηση των Μουσουλμάνων της Κριμαίας, να μην θιγεί ιδιαίτερα.

Πρώτον όμως, αυτό θα είναι ένα ακόμη προηγούμενο – τώρα πλέον σε βάρος της ΟΟΕ. Και δεύτερον, ο ίδιος Μητροπολίτης Παντελεήμων (Ποβορόζνιουκ) αναγράφεται και ως επικεφαλής του νομικού προσώπου «Αποστολή Συνοδικό Τμήμα της ΟΟΕ για τα θέματα της οικογένειας». Εναντίον αυτού του τμήματος η ΓΕΣΣ έχει ήδη καταθέσει ανάλογη αγωγή.

Προκύπτει ότι το τμήμα βρέθηκε αντιμέτωπο με την απειλή διάλυσης μόνο και μόνο επειδή η Μητρόπολη του Κιέβου δεν άλλαξε επίσημα τον επικεφαλής του.

Υπάρχει και ένα ακόμη προηγούμενο – μικρότερης κλίμακας, αλλά ήδη με εκδοθείσα δικαστική απόφαση.

Στις 15 Σεπτεμβρίου 2026 το Έκτο Διοικητικό Εφετείο αποφάσισε την παύση της δραστηριότητας της κοινότητας της «Εικόνας της Θεοτόκου „Καζάν“» της Επαρχίας Γκορλόβκα στον οικισμό Γιαρόβαγια της περιφέρειας του Ντονέτσκ.

Βάση για την απόφαση αποτέλεσαν υλικά της Υπηρεσίας Ασφαλείας της Ουκρανίας (ΣΒΟΥ) σχετικά με τη συμμετοχή του προϊσταμένου της κοινότητας, πρωτοπρεσβυτέρου Νικολάι Ζίρκα, σε δραστηριότητα συνεργασίας με τον εχθρό. Το 2022 το Βιομηχανικό Περιφερειακό Δικαστήριο του Ντνιπρό τον έκρινε ένοχο και τον καταδίκασε σε επτά χρόνια φυλάκισης με δήμευση της περιουσίας.

Και πάλι, η Γιαρόβαγια είναι ζώνη ενεργών πολεμικών επιχειρήσεων και εκεί δεν τελούνται ακολουθίες. Το προηγούμενο όμως υπάρχει.

Φυσικά, μπορεί κανείς να αναρωτηθεί αν μια θρησκευτική οργάνωση πρέπει να λογοδοτεί για τα εγκλήματα των αξιωματούχων της. Μπορεί κανείς να συζητά αν η καταδίκη ενός συγκεκριμένου ανθρώπου μπορεί να αποτελεί λόγο διάλυσης μιας θρησκευτικής οργάνωσης και, στην ουσία, περιορισμού της θρησκευτικής ελευθερίας.

Η σημερινή ουκρανική νομοθεσία όμως είναι διατυπωμένη έτσι ώστε το δικαστήριο μπορεί να διαλύσει ολόκληρη επαρχία και να αφαιρέσει τη μη λατρευτική περιουσία της. Για αυτό αρκεί ότι ένας άνθρωπος που κάποτε κατείχε τη θέση του αρχιερέα της καταδικάστηκε, μάλιστα ερήμην.

Συμπεράσματα

Τι πρέπει να κάνουν οι επαρχίες, τα μοναστήρια και οι ενορίες για να αντιμετωπίσουν τις απόπειρες διάλυσής τους;

Πρώτον, «να αποκόψουν την αφορμή από εκείνους που θέλουν αφορμή» (Β΄ Κορ. 11:12). Πρέπει να άρουν όλες τις νομικές ελλείψεις. Για παράδειγμα, να ενημερώσουν στο κρατικό μητρώο τα στοιχεία των επικεφαλής που εδώ και καιρό δεν εκπροσωπούν την οργάνωση.

Δεύτερον, να χρησιμοποιηθούν όλοι οι νόμιμοι μηχανισμοί προστασίας – στα δικαστήρια και σε άλλους κρατικούς φορείς. Για τον σκοπό αυτό μπορεί κανείς να απευθυνθεί, για παράδειγμα, στο πρόσφατα ιδρυθέν φιλανθρωπικό ίδρυμα «Ελευθερία της συνείδησης», το οποίο παρέχει νομική βοήθεια στον κλήρο της Ουκρανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας.

Τρίτον, να διατηρηθεί η ενότητα και η πίστη προς την Εκκλησία ακόμη και υπό την απειλή νομικής διάλυσης. Κάποιοι ίσως επιχειρήσουν να πονηρευτούν: τυπικά να αποχωρήσουν από τη σύνθεση της Μητροπόλεως Κιέβου, ουσιαστικά όμως να παραμείνουν υπό το ωμοφόριο του Μακαριωτάτου Ονουφρίου. Τέτοιες απόπειρες μπορεί να καταλήξουν σε ακόμη μεγαλύτερες πιέσεις και σε απαίτηση προσχώρησης στην Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας.

Ο άγιος Κυπριανός Καρθαγένης υπενθύμιζε: «Δεν μπορεί να έχει τον Θεό Πατέρα όποιος δεν έχει την Εκκλησία μητέρα» («Περί της ενότητος της Εκκλησίας», 6). Γι᾽ αυτό, τις ημέρες των δοκιμασιών, για τον πιστό έχει σημασία όχι μόνο τι θα συμβεί με το εκκλησιαστικό νομικό πρόσωπο, αλλά και αν θα καταφέρει να διατηρήσει την πίστη προς την Εκκλησία του.