Πώς ένας γάμος σταμάτησε τον πόλεμο

Στις 31 Δεκεμβρίου 1600 ο ουνίτης μητροπολίτης Ιπάτιος Ποτέι κάθισε να γράψει μια θλιβερή επιστολή. Από το Σλούτσκ είχαν έρθει άσχημα νέα: ο νέος κύριος της πόλης, ο πρίγκιπας Γιανούς Ραντζιβίλ, είχε διώξει τον ουνίτη τοποτηρητή από τη μονή της Αγίας Τριάδας και είχε παραδώσει το μοναστήρι στους ορθοδόξους. Ο Ποτέι θρηνούσε για την αναγέννηση του «καταραμένου σχίσματος» στο Σλούτσκ και απέδιδε την αλλαγή στην επιρροή της νεαρής συζύγου του πρίγκιπα.

Αυτή η νεαρή σύζυγος, η πριγκίπισσα Σοφία του Σλούτσκ, ήταν τότε περίπου δεκαπέντε ετών. Σήμερα η Εκκλησία τιμά τη Σοφία ως οσία δίκαιη, και πίσω από τη σύντομη βιογραφία της κρύβεται μια ιστορία όπου συμπλέκονται χρήματα, κανόνια, μεγάλη πολιτική και η σταθερότητα μιας πολύ νεαρής γυναίκας.

Η νύφη που σταμάτησε το αιματοχυσία

Η Σοφία ήταν η πλουσιότερη κληρονόμος του πριγκιπάτου του Σλούτσκ. Την τύχη του κοριτσιού την αποφάσιζαν οι επίτροποί της από τον οίκο των Χοντκιέβιτς. Το 1594 συνήφθη συμφωνία για τον γάμο της με τον γιο του πρίγκιπα Κριστόφ Ραντζιβίλ. Επρόκειτο πρωτίστως για γαίες, κάστρα και χρήματα, όχι για μεγάλο έρωτα.

Στη συνέχεια συνέβη αυτό που συχνά συμβαίνει μετά από συμφέρουσες συμφωνίες. Οι επίτροποι και ο πατέρας του γαμπρού τσακώθηκαν για τα κτήματα. Στις αρχές του 1600 η διαμάχη έφτασε στο απροχώρητο. Οι Ραντζιβίλ έφεραν στρατεύματα έξω από τη Βίλνα, οι Χοντκιέβιτς μετέτρεψαν το πέτρινο σπίτι τους σε φρούριο και τοποθέτησαν σε αυτό κανόνια. Σύμφωνα με μία εκδοχή, σε περίπτωση σύγκρουσης θα μπορούσαν να χαθούν έως και 20 χιλιάδες άνθρωποι. Βασιλικοί απεσταλμένοι προσπάθησαν να συμφιλιώσουν τις πλευρές, το επιχείρησε και ο μητροπολίτης Ποτέι. Κανείς δεν τα κατάφερε.

Η διέξοδος βρέθηκε στην απόφαση της ίδιας της νύφης. Η νεαρή πριγκίπισσα συναίνεσε στον γάμο και η υπόθεση τελείωσε με νυφικό και όχι με μάχη. Ο βίος της αγίας Σοφίας χαρακτηρίζει αυτό το βήμα άθλο που έγινε «στο όνομα της ειρήνης». Οι ιστορικοί μπορούν να διαφωνούν για τα κίνητρά της, όμως το αίμα στους δρόμους της Βίλνας, δόξα τω Θεώ, δεν χύθηκε ποτέ.

Ένας καλβινιστής στο πλευρό της Ορθοδοξίας

Σύζυγος της Σοφίας έγινε ο Γιανούς Ραντζιβίλ – καλβινιστής. Θα νόμιζε κανείς ότι για τους ορθοδόξους ένας τέτοιος γάμος δεν προμήνυε τίποτα καλό. Όμως τα έγγραφα δείχνουν διαφορετική εικόνα.

Ήδη στα τέλη του 1600, μέσα σε λίγους μήνες μετά τον γάμο, ο πρίγκιπας επέστρεψε στους ορθοδόξους τη μονή της Αγίας Τριάδας, γεγονός για το οποίο θρηνούσε ο Ποτέι. Αργότερα ο Γιανούς έγινε ένας από τους ηγέτες του ροκός του 1606–1607, που στρεφόταν κατά του περιορισμού των δικαιωμάτων των μη καθολικών. Και στη διαθήκη του άφησε μια εντολή που οι απόγονοι όφειλαν να τηρήσουν: «Οι εκκλησίες και τα μοναστήρια της παλαιορωσικής θρησκείας στις κτήσεις μου πρέπει να διατηρούνται όπως και πριν και οι απόγονοι οφείλουν να φροντίζουν ώστε να μη γίνει σε αυτά καμία αλλαγή».

Ο πρίγκιπας σεβόταν τη θέληση της συζύγου του και ο ίδιος στήριζε τους ορθοδόξους στις κτήσεις του. Η σύγκρουση σε αυτή την ιστορία εκτυλισσόταν μόνο γύρω από την οικογένεια και όχι μέσα σε αυτήν.

Η «υψηλώνυμη αδελφή» της αδελφότητας

Στο Σλούτσκ από το 1586 λειτουργούσε η ορθόδοξη αδελφότητα της Μεταμορφώσεως. Ιδρύθηκε ήδη επί πατέρα της Σοφίας και επί των ημερών της ανασυστάθηκε – σύμφωνα με ορισμένα στοιχεία το 1606, σύμφωνα με άλλα γύρω στο 1610. Η πριγκίπισσα έγινε προστάτισσά της και, όπως την αποκαλούσαν, «υψηλώνυμη αδελφή».

Συντηρούσαν σχολεία, βοηθούσαν τους φτωχούς, εξέδιδαν βιβλία και αντιστέκονταν στις πιέσεις της ουνίας. Στην αδελφότητα του Σλούτσκ υπήρχαν μονή, σχολείο και βιβλιοθήκη, και αν πιστέψουμε τον βίο της αγίας Σοφίας – ακόμη νοσοκομείο και τυπογραφείο.

Η πριγκίπισσα, δυστυχώς, έζησε λίγο και απεβίωσε το 1612, χωρίς να φτάσει τα τριάντα της χρόνια.

Μια διαμάχη που δεν σβήνει μέχρι σήμερα

Η βιογραφία της Σοφίας του Σλούτσκ δεν ήταν τόσο μονοσήμαντη όσο φαίνεται με την πρώτη ματιά. Η εκκλησιαστική παράδοση θεωρεί την πριγκίπισσα ορθόδοξη, αλλά μέρος των ιστορικών διαφωνεί. Παραθέτουν έγγραφα σύμφωνα με τα οποία στις 6 Φεβρουαρίου 1600 στο δικαστήριο η ίδια η Σοφία αυτοχαρακτηρίστηκε καθολική, ενώ ο πεθερός της το καλοκαίρι της ίδιας χρονιάς της εγγυήθηκε έναν καθολικό ιερέα. Ο συγγραφέας του 17ου αιώνα Οκόλσκι την αποκαλούσε καθολική, την οποία ο «αιρετικός σύζυγος» έθαψε σε ρωσική εκκλησία. Να μια απρόσμενη τροπή.

Οι υποστηρικτές της ορθόδοξης εκδοχής απαντούν με τα δικά τους επιχειρήματα: ο καθολικός ιερέας αρνήθηκε να τελέσει την εξόδιο ακολουθία της, ενώ έγγραφο για καθολική βάπτιση της πριγκίπισσας δεν έχει βρεθεί. Η διαμάχη για την πίστη της αγίας δεν έχει κλείσει ούτε σήμερα. Αναμφισβήτητο είναι κάτι άλλο: όσο ζούσε εκείνη, οι ορθόδοξοι του Σλούτσκ ανέκτησαν το μοναστήρι τους και η αδελφότητα έλαβε την προστασία της εξουσίας.

Ο άγιος κήρυκας από το Κίεβο 

Η αδελφότητα επιβίωσε της προστάτισσάς της. Έξι δεκαετίες και πέντε χρόνια μετά τον θάνατό της, το 1677, ένας μοναχός από το Μακάροβο κοντά στο Κίεβο ήρθε ως κήρυκας στη μονή της Μεταμορφώσεως του Σλούτσκ. Έζησε και κήρυξε εκεί έως τις αρχές του 1679 και έπειτα, κατόπιν επιθυμίας του χετμάνου Σαμοΐλοβιτς, επέστρεψε στην Ουκρανία. Αργότερα η Εκκλησία θα τον δοξάσει ως άγιο Δημήτριο του Ροστόφ, συντάκτη των Μηναίων-Αναγνωσμάτων (Τσέτιι-Μινέι), από τα οποία οι ορθόδοξοι διαβάζουν μέχρι σήμερα τους βίους των αγίων.

Ο ορθόδοξος πληθυσμός του Σλούτσκ υπέφερε τότε μεγάλες καταπιέσεις από τους ουνίτες. Οι πιέσεις αυξάνονταν χρόνο με τον χρόνο. Εμπόδιζαν τους ορθοδόξους να επισκευάζουν τους ξύλινους ναούς, ενώ το 1696 στην πόλη ήρθαν οι ιησουίτες. Η μονή της Αγίας Τριάδας άντεξε έως το 1930, όταν την έκλεισαν και την κατέστρεψαν. Τα λείψανα της πριγκίπισσας επέστρεψαν στο Μινσκ μόλις τα χρόνια της γερμανικής κατοχής.

Ένα νεαρό κορίτσι, του οποίου ο γάμος αποτελούσε αντικείμενο παζαριού, με τη συναίνεσή του βοήθησε να σταματήσει το αιματοχυσία. Ο καλβινιστής σύζυγός της κληροδότησε στους απογόνους να προστατεύουν τους ορθόδοξους ναούς. Και η αδελφότητα, της οποίας υπήρξε προστάτισσα, φιλοξένησε τον μελλοντικό άγιο από τα περίχωρα του Κιέβου. Έτσι, κάποιες φορές, η βοήθεια προς την Εκκλησία έρχεται από εκείνους από τους οποίους την περιμένεις λιγότερο.